Sulama süresini “komşu 20 dakika veriyor, biz de verelim” mantığıyla belirlemek, otomatik sulamanın en pahalı hatasıdır. Doğru süre üç veriden çıkar: bitkinin o dönemdeki su tüketimi, sistemin araziye verdiği yağış hızı ve sistemin verimi. Bu yazı ilkinin nasıl hesaplandığını anlatıyor.
Evapotranspirasyon nedir?
Bitki alanından kaybolan su iki yoldan gider: topraktan buharlaşma (evaporation) ve bitkinin yapraklarından terleme (transpiration). İkisi pratikte ayrıştırılamadığı için birlikte ölçülür ve evapotranspirasyon (ET) adını alır. Birimi mm/gün’dür — yani o alana, kaybettiği suyu yerine koymak için günde kaç milimetre su vermeniz gerektiğini doğrudan söyler.
1 mm su = 1 m²’ye 1 litre. Bu eşitlik hesabın tamamını taşır: 500 m²’lik bir çim alanda günlük ET 6 mm ise, o alan günde 3.000 litre su kaybediyor demektir.
ETo: referans değer
Her bitki için ayrı ölçüm yapmak mümkün olmadığından, sektör referans evapotranspirasyon (ETo) üzerinden çalışır. ETo, standart koşullardaki (8-15 cm boyunda, su stresi olmayan, tam örtülü çim) bir yüzeyin günlük su kaybıdır. Sadece iklime bağlıdır; bitkiye bağlı değildir.
ETo’yu hesaplamanın kabul görmüş yöntemi FAO-56 Penman-Monteith denklemidir. Denklem şu meteorolojik girdileri ister:
- Sıcaklık (maksimum, minimum)
- Bağıl nem
- Rüzgâr hızı (2 m yükseklikte)
- Güneş radyasyonu veya güneşlenme süresi
- Rakım ve enlem
Uygulamada bu değerler meteoroloji istasyonu verilerinden alınır. Türkiye için MGM verileri, uluslararası projelerde ise FAO CLIMWAT ve benzeri veri setleri kullanılır.
İzmir için aylık ETo değerleri
Eğitim materyalimizde kullandığımız, İzmir bölgesi için tipik ETo aralıkları:
| Dönem | ETo (mm/gün) | Yoğunluk |
|---|---|---|
| Ocak – Şubat | 1,0 – 1,5 | Düşük |
| Mart – Nisan | 2,0 – 3,0 | Orta |
| Mayıs – Haziran | 4,5 – 6,0 | Yüksek |
| Temmuz – Ağustos | 6,5 – 8,5 | Çok yüksek |
| Eylül – Ekim | 3,0 – 4,5 | Orta |
| Kasım – Aralık | 1,2 – 2,0 | Düşük |
Tablodaki fark tek başına şunu söylüyor: temmuzda gereken su, ocakta gerekenin altı katıdır. Yıl boyu aynı programla çalışan bir kontrol ünitesi, tanımı gereği yılın büyük bölümünde ya israf ediyor ya da bitkiyi susuz bırakıyordur.
Bu değerler bölgesel ortalamalardır. Kesin proje için parselin bulunduğu mikroklimaya ait güncel veri kullanılmalıdır; sahil şeridi ile iç kesimler arasında belirgin fark olabilir.
ETc: gerçek bitkinin ihtiyacı
Bahçenizde referans çim yoktur; zeytin, defne, mevsimlik çiçek, ışın çimi vardır. Referans değeri gerçek bitkiye çevirmek için bitki katsayısı (Kc) kullanılır:
ETc = Kc × ETo
Peyzajda yaygın kullanılan Kc aralıkları:
| Bitki grubu | Kc |
|---|---|
| Çim | 0,80 – 1,05 |
| Çalılar | 0,40 – 0,60 |
| Ağaçlar | 0,50 – 0,85 |
Kc sabit bir sayı değildir; bitkinin gelişme dönemine, örtü oranına ve budama durumuna göre değişir. Yeni dikilmiş bir çalı ile kök salmış olgun bir çalı aynı katsayıyı taşımaz.
Kc tablosunun pratik sonucu şudur: çim, çalıdan iki kat fazla su ister. İkisini aynı vana hattına bağlarsanız, ya çim susuz kalır ya çalının kökü çürür. Ortası yoktur. Bu yüzden zonlama (hidrozonlama) bir tercih değil, hesabın zorunlu sonucudur.
Sulama süresine geçiş
ETc size “ne kadar su” sorusunun cevabını verir. “Ne kadar süre” sorusu için iki veri daha gerekir:
- Yağış hızı (PR): Sistemin o zona saatte kaç mm su verdiği. Başlık debisi, yerleşim aralığı ve tarama açısından hesaplanır.
- Sistem verimi: Rüzgâr sürüklenmesi, buharlaşma ve dağılım düzensizliğinden kaynaklanan kayıplar. Dağılım üniformitesi (DU) bu verimin ölçüsüdür.
Kabaca:
Sulama süresi (saat) = ETc (mm/gün) ÷ [PR (mm/saat) × verim]
Buradaki verim çarpanı önemlidir. DU’su düşük bir sistemde, en kurak noktanın yeterli su alması için tüm alana fazla su vermeniz gerekir — israf doğrudan dağılım kalitesinden doğar. Head to head yerleşim ve aynı zonda tek tip başlık kuralı, tam olarak bu yüzden vardır.
PR hesabını hesap araçları sayfamızdan yapabilirsiniz.
Sulama sıklığı ve toprak
ETc günlük ihtiyacı verir ama bu, her gün sulamanız gerektiği anlamına gelmez. Toprağın kök bölgesinde tutabileceği kullanılabilir su miktarı, iki sulama arasındaki aralığı belirler:
- Kumlu topraklar az su tutar, hızlı emer → sık ve kısa sulama
- Killi topraklar çok su tutar, yavaş emer → seyrek ve uzun sulama
Killi toprakta PR’ı infiltrasyon hızının üzerinde tutarsanız su toprağa giremez; yüzeyden akar ve erozyona yol açar. Bu durumda çözüm, toplam süreyi bölmektir: 30 dakika yerine 10’ar dakikalık üç döngü (cycle & soak).
Mevsimsel ayar
ETo tablosundaki değişim, kontrol ünitesinde iki şekilde karşılanır:
- Manuel mevsimsel ayar: Çoğu kontrolörde “seasonal adjust” veya “water budget” yüzdesi bulunur. Temmuz programını %100 kabul edip nisanda %35’e çekmek, ayrı program yazmaktan basittir.
- ET bazlı akıllı kontrolör: Hava durumu verisini kendisi çekip süreyi günlük günceller. Kurulumu doğru yapılmış bir sistemde en verimli çözümdür, ancak bitki tipi ve toprak parametreleri ünitede doğru tanımlanmamışsa sabit programdan daha kötü sonuç verebilir.
Özet
- ETo iklimin, Kc bitkinin, ETc ikisinin çarpımıdır.
- İzmir’de yaz ETo’su kış değerinin yaklaşık altı katıdır; sabit program bu farkı karşılayamaz.
- Kc farkı zonlamayı zorunlu kılar: çim ve çalı aynı vanaya bağlanmaz.
- Süre hesabı ETc, PR ve sistem verimini birlikte ister; üçünden biri eksikse sonuç tahmindir.
Projenizde bu hesapların yapılmasını istiyorsanız iletişime geçin — saha verisiyle çalışıyoruz.