Peyzaj Projesinde
Otomatik Sulama Tasarımı
Makina Mühendisi
Şunlardan biri sizin projenizde yaşandı mı?
Altı modül, on beş canlı araç
Peyzaj, su tüketen bir tasarım ürünüdür
"Sonradan eklenen" vs baştan tasarlanan sulama
Sonradan eklenen
- Kılavuz boru yok → beton kırılır ya da hat 3 kat uzar
- Bitki deseni su ihtiyacına göre değil, görsele göre → aynı vanada gül + lavanta
- Kontrol ünitesi için elektrik yok, vana kutuları yol ortasında
- Su kaynağı debisi bilinmiyor → 6 zon yerine 14 zon, gece yetmiyor
Baştan tasarlanan
- Konseptte su kaynağı ölçülür: debi, basınç, kalite
- Bitki paleti hidrozon mantığıyla kurulur: aynı su ihtiyacı yan yana
- Sert zemin paftasında kılavuz borular çizilir, beton öncesi döşenir
- Sulama paftası, peyzaj projesinin bir paftasıdır — sonradan değil, birlikte
Peyzaj mimarı: tasarımcı, koordinatör, kontrolör
1 · Tasarımcı
Bitki deseni hidrozondur. Çim/çalı/ağaç/kurakçıl gruplarını su ihtiyacına göre kümeleyen tasarım, sulama projesinin yarısını çizmiş olur.
Çıktı: hidrozon planı, alan tipleri, su kaynağı bilgisi.
2 · Koordinatör
Sert zemin, aydınlatma, drenaj ve sulama aynı kanalı paylaşır. Kılavuz boru, kontrol ünitesi yeri, elektrik noktası ve vana kutuları paftada birleşir.
Çıktı: kılavuz boru planı, iş sıralaması, altyapı çakışma kontrolü.
3 · Kontrolör
Sahada yıkama, basınç testi, kot ayarı, as-built yapıldı mı? Sulama, zemin kapandıktan sonra görünmeyen tek disiplindir; kontrol zemin açıkken yapılır.
Çıktı: devreye alma tutanağı, as-built, kullanıcı eğitimi.
Projeye başlamadan elinizde olması gerekenler
ET₀ — bitkinin günlük su saati
Referans evapotranspirasyon
Standart koşullardaki çim yüzeyinin günlük buharlaşma + terleme kaybı, mm/gün. FAO Penman-Monteith yöntemiyle iklim verisinden hesaplanır.
1 mm = 1 litre / m². Yani Temmuz'da İzmir'de çim, her gün her metrekareye 7–8 litre su ister.
Örnek ET₀ değerleri — İzmir (mm/gün, aylık ortalama yaklaşık). Bir aya tıklayın.
ETc = Kc × ET₀ — bitki türü katsayıyı belirler
Kc değerleri gelişim dönemine göre değişir; tablo değerleri tipik orta-sezon katsayılarıdır.
| Bitki grubu | Kc | Sulama karakteri |
|---|---|---|
| Çim (serin iklim) | 0,80 – 1,05 | Sık ve düzenli; en yüksek tüketici |
| Mevsimlik çiçek | 0,70 – 0,90 | Sık, sığ kök — kısa aralık |
| Ağaç | 0,50 – 0,85 | Seyrek ve derin — bubbler / halka damla |
| Çalı | 0,40 – 0,60 | Orta; damla ile kök bölgesine |
| Yer örtücü | 0,40 – 0,60 | Inline damla, malç altı |
| Kurakçıl / Akdeniz | 0,20 – 0,40 | Yerleşince neredeyse hiç — çimle aynı vanaya asla |
mm, litre, m³ ve dakika — aynı şeyin dört adı
- mm — bitkinin dili: ET₀, yağış, infiltrasyon hep mm ile konuşur
- L/dk, m³/h — borunun dili: başlık debisi, zon debisi, kaynak kapasitesi
- mm/saat — başlığın dili: yağış hızı (PR). Sprey 40, rotor 4–15, damla ~15 eşdeğer
- dakika — kontrol ünitesinin dili: mm ihtiyacı ÷ mm/saat = süre
Depo boyutlandırma, su faturası tahmini ve "gece penceresi yeter mi?" sorusunun ilk adımı budur.
Toprağın emebildiğinden hızlı su verirseniz akar gider
| Bünye | İnfiltrasyon (mm/h) | Su tutma | Sulama karakteri |
|---|---|---|---|
| Kumlu | 25 – 50 | Düşük | Sık, kısa; damla için ideal |
| Tınlı | 10 – 25 | Orta | Dengeli; çoğu başlık uyar |
| Killi | 4 – 10 | Yüksek | Seyrek, uzun; sprey akıtır |
Aynı vanaya: aynı su ihtiyacı, aynı güneş, aynı başlık tipi
Önce bir alana tıklayın, sonra ait olduğu zona. Bitince Kontrol et.
Zon A · Geniş çim
Zon B · Dar çim şeridi
Zon C · Çalı & çiçek
Zon D · Ağaç & kurakçıl
Kaç dakika? — ETc ÷ yağış hızı
Yorum
–
Verim (DU): sprey/rotor 65–80 %, MP Rotator 75–85 %, damla 85–95 %. Verim düştükçe süre uzar, su israfı artar.
Peyzajda üç aile: yağmurlama, damla, mikro
Dört aile, dört farklı su bırakma hızı
| Parametre | Sprey | Rotor | MP Rotator | Damla (inline) |
|---|---|---|---|---|
| Atış yarıçapı R | 1,5 – 5,5 m | 8 – 15 m | 2,5 – 10,5 m | kök bölgesi |
| İşletme basıncı | 2,1 bar | 3,5 bar | 2,8 bar | 1,5 – 2,0 bar |
| Yağış hızı PR | 35 – 45 mm/h | 4 – 15 mm/h | 10 – 20 mm/h | 2,3 L/h/damlatıcı |
| Tipik süre (Temmuz) | 8 – 12 dk | 30 – 60 dk | 25 – 45 dk | 45 – 90 dk |
| Rüzgar direnci | Zayıf (sisleme) | Orta – iyi | Çok iyi | Etkilenmez |
| Uygun alan | Dar çim şeridi (< 5 m) | Geniş çim, park | Orta çim, eğim, rüzgar | Çalı, çiçek, yer örtücü |
| Aynı zonda | Yalnızca kendi ailesiyle | Ayrı vana, ayrı basınç | ||
Alan tipini seç, yöntemi ve zon kuralını gör
Kaynaktan başlığa: sekiz durak
Bir durağa tıklayın
Her durak için peyzaj mimarının paftada karar vermesi gereken bir şey var: yer, erişim, elektrik, kot.
Vana kutusu paftada nereye?
Solenoid vana
Zonun kapısı. 24 V bobin yalnızca pilot; vana su basıncıyla açılıp kapanır. Akış ayarı ile yavaş kapanma → koç darbesi azalır.
Damla zonunda: vana + regülatör + filtre tek kutuda.
Manifold (vana grubu)
3–6 vana bir kutuda. Ana hat kısa kalır, kablo kısa kalır, bakım tek noktadan. Zonların merkezine değil, ana hattın geçtiği yere.
Kutu: standart dikdörtgen, drenajlı çakıl yatak.
Yerleşim kuralları
- Çim biçme / yürüyüş yolu üzerinde değil, bitki tarhı kenarında
- Kapak üst kotu = bitmiş zemin kotu; ne gömülü ne çıkıntılı
- Sert zemin altında asla; beton altında kalan vana ölü vanadır
- Kutudan kontrol ünitesine kablo güzergâhı paftada çizili
Kontrol ünitesi: dört soru, bir öneri
Neden?
–
Kural: istasyon sayısı = zon sayısı + %20 yedek. Dış mekanda IP65 kabin; ET tabanlı (weather-based) program için Wi-Fi tercih.
Sensörsüz sistem yağmurda da sular
Yağmur sensörü
3–5 mm yağışta programı kilitler. En ucuz, en yüksek getirili sensör.
Konum: saçak, ağaç ve duvar gölgesinden uzak; gökyüzünü gören açık nokta. Paftaya işleyin.
Toprak nem sensörü
Kök bölgesindeki nem eşiğin altına inince zonu açar. Kil ve eğimde ideal.
Konum: temsilî bitkinin kök derinliğinde; çim için 10–15 cm, çalı için 25–30 cm.
Debimetre
Zon debisini öğrenir; %20 sapma = patlak boru / kopan başlık → zonu kapatır, alarm verir.
Konum: ana vana sonrası, düz boru parçasında.
Hava istasyonu / ET
Wi-Fi kontrolör bölgesel ET verisini çekip süreyi her gün yeniden hesaplar.
Mevsim geçişinde "programı güncellemeyi unutma" derdi biter.
Katalogda üç sütun okumayı bilmek yeter: basınç, yarıçap, debi
Örnek rotor performans tablosu (tipik değerler, 360°). Bir hücreye tıklayın.
Sarı sütun: işletme basıncı. Yarıçap basınçla büyür; debi √basınç ile artar.
Kataloğun size söylediği
Bir hücre seçince: kaç metre atar, kaç litre harcar, saatte kaç mm bırakır — ve aynı zona kaç başlık sığar.
Sulama paftasının lejantında ne olmalı?
Boru & bağlantı
- HDPE PE100 PN10 kangal — çap çap ayrı
- Kilitli / kaplin ek parçalar; Ø63+ için elektrofüzyon
- Priz kolye (ana hattan lateral çıkışı)
- Kılavuz (koruyucu) boru — sert zemin geçişleri
- Yumuşak kör damlama borusu (besleme)
Kontrol & koruma
- Solenoid vana + vana kutusu (tip, adet)
- Küresel vana (zon izolasyonu), çekvalf
- Basınç regülatörü (damla zonu), filtre (mesh)
- Hava tahliye vanası (yüksek nokta), boşaltma vanası (alçak nokta)
- Sinyal kablosu (kesit × damar), su geçirmez kablo eki
Başlık & otomasyon
- Sprinkler: gövde + meme + açı (sembol her tip için ayrı)
- Damla borusu (Ø, damlatıcı debisi, aralık), sabitleme kazığı
- Bubbler, mikro sprey, cansuyu musluğu
- Kontrol ünitesi, sensörler, gübreleme aparatı, pompa
- Zon tablosu: zon no · tip · debi · süre (ay bazlı)
Peyzaj mimarı için sekiz tasarım kuralı
Head-to-head: her başlık komşusuna kadar atar
- Bir başlığın dağılımı kenara doğru azalır; komşu başlık bu açığı kapatır
- S > R ise başlıklar arasında kuru şerit: sarı daireler / halkalar
- Kare dizilim: köşelerde zayıf nokta; üçgen dizilim daha homojen
- Rüzgarlı sahil: aralığı daralt ya da MP Rotator (ağır damla)
Aralığı değiştir, kuru alanı izle
Sarı = kuru, koyu mavi = fazla su. S/R 1,0 → homojen; 1,3 → "para tasarrufu", ama sarı daireler. CU ≥ %85 hedef.
Aynı vanaya çim için rotor, kenar şeridi için sprey bağladık. Ne olur?
Kural: aynı zonda tek tip, tek yağış hızı.
Toprak yetişemiyorsa böl ve beklet (cycle & soak)
Program nasıl girilir?
–
- Yüzeyde göllenme / akış başladığı an = tek döngü sınırı (yaklaşık infiltrasyon ÷ PR × 60 × 0,5 dk)
- Döngüler arası 20–30 dk bekleme; kontrol ünitesindeki "cycle & soak" ya da aynı zonu iki programa yazarak
- Killi toprak + sprey + eğim = en kötü üçlü; çözüm: MP Rotator veya damla
Kova testi: 2 dakikada kaynak debisi
Ölçüm, en yüksek tüketim saatinde (akşam) ve tam açık musluktan yapılır. Manometre: bahçe musluğuna vidalanan 0–10 bar. Sayaç çapı (DN20 ≈ 40–50 L/dk) de sınırdır.
Neden %80?
Kova testi anlık değeri verir. Şebekede yaz akşamı basınç düşer, kuyuda seviye iner, filtre kirlenir. Tasarım debisi ölçülenin %80'i alınır; zon debileri bunu aşmaz.
Zon debisi kaynağı aşamaz; kaç zon çıkar?
Okuma
–
Damla: ≈ 2,3 L/h × 6,7 damlatıcı/m² ≈ 15 L/h/m² → 400 m² ≈ 100 L/dk; zonlara bölünür. Süreler Temmuz (ET₀ 8 mm) içindir.
Boru çapı "göz kararı" değil, hız ≤ 1,5 m/s kuralından
Neden 1,5 m/s?
Hız arttıkça sürtünme kaybı hızın karesiyle artar; son başlığa basınç kalmaz. Ayrıca ani vana kapanmasında koç darbesi hızla orantılıdır: 3 m/s'de ek parça fırlar.
| Ø dış (mm) | İç çap | Maks. debi @1,5 m/s | Tipik kullanım |
|---|
Kritik vana: kaynağa en uzak / en yüksek vana. Boru hesabı ona göre yapılır; o çalışıyorsa hepsi çalışır.
Basınç bütçesi: pompa gerekir mi?
Karar
–
10 m kot = 1 bar. Boru kaybı burada 0,5 bar/100 m ile kabaca alınır; gerçek hesap Hazen-Williams ile çap ve debiye göre yapılır. Depo varsa pompa her zaman gerekir.
Kılavuz boru: beton dökülmeden, iki ucu işaretli
- Yol, kaldırım, teras, duvar temeli, havuz çevresi — su borusu ve kablonun geçtiği her sert zemin
- Çap: taşıyacağı borunun en az 2 katı (Ø50 ana hat → Ø110 kılavuz); kablo için ayrı Ø50
- Her iki ucu sert zeminin 30 cm dışına çıkar, kapaklı, kotu ve konumu as-built'e yazılır
- "Nasılsa lazım olur" mantığı: her sert zemin kesitinde bir yedek kılavuz
- Bina içinden geçiş: temel–zemin arasında iç tesisat manşonu, beton öncesi
Paftada yeri çizilmesi gereken altı şey
Kontrol ünitesi
Elektrik yakınında, kuru, erişilebilir, göz hizasında. Kablo mesafesi en uzak vanaya ≤ 300 m (1,5 mm²). Dışarıdaysa IP65 kabin, kilitli.
Vana kutuları
Tarh kenarı, yürüme yolu dışı, sert zemin dışı; kapak = zemin kotu. Manifold halinde gruplu; ana hattın geçtiği güzergâh üstünde.
Yağmur sensörü
Saçak, ağaç, duvar gölgesi dışında; gökyüzünü gören direk ya da çit üstü. Kontrol ünitesine kablo veya kablosuz.
Filtre & regülatör
Ana vana sonrası, manometre çiftiyle; yıkanabilecek yerde (drenaj var). Damla zonu regülatörü vana kutusunda.
Hava tahliye & boşaltma
Ana hattın en yüksek noktasına hava tahliye, en alçak noktasına boşaltma vanası; kış boşaltma planı.
Pompa / hidrofor
Depo yanında, kapalı teknik hacim; ses ve titreşim yatak odasına komşu değil; 220/380 V, topraklama, kaçak akım koruması.
Projeyi teslim etmeden önce 15 soru
800 m² villa bahçesi: beş hatayı bul 0 / 5
Sarı kesikli daireleri tıklayın
Her daire bir tasarım hatası. Beşini de bulunca çözüm slaytına geçeceğiz.
Aynı bahçe, yeniden zonlanmış
| Zon | İçerik | Başlık | Sorun |
|---|---|---|---|
| 1 | Geniş çim 450 m² + bina dibi şerit | Rotor + sprey | Karışık tip: şerit göllenir ya da çim sararır |
| 2 | Gül + lavanta parteri | Damla | Kc 0,8 ile 0,3 aynı vanada: lavanta çürür |
| 3 | Arka çim + iki zeytin | Rotor | Zeytin gövdesine her gün su: mantar, kök çürüklüğü |
| Vana kutusu beton yolda · yağmur sensörü saçak altında · kılavuz boru yok → ana hat yolu 2 kez dolaşıyor | |||
| Zon | İçerik | Başlık | Temmuz süresi (örnek) |
|---|---|---|---|
| 1 | Geniş çim 450 m² | Rotor, S = R | 45 dk × 3 gün |
| 2 | Bina dibi şerit 2 m | MP Rotator MP1000 (yan şerit) | 25 dk × 3 gün |
| 3 | Gül parteri | Inline damla 2,3 L/h @ 33 cm | 40 dk × 3 gün |
| 4 | Lavanta şeridi | Inline damla, ayrı vana | 40 dk × 1 gün |
| 5 | Arka çim (ağaç altı hariç) | Rotor | 45 dk × 3 gün |
| 6 | İki zeytin | Bubbler 2 × 30 L/h | 60 dk × 1 gün (yalnızca ilk 2 yıl) |
| Manifold tarh kenarında (2 kutu) · sensör çit direğinde · yol altı 2 × Ø110 + 1 × Ø50 kılavuz | |||
Peyzaj–sulama iş sıralaması: doğru sırayla tıklayın
Soldaki karışık adımları uygulama sırasına göre tıklayın. Yanlış adım titrer.
Kanal kesiti: derinlik, yatak, bant
- Ana hat 40–60 cm, lateral 20–30 cm derinlik; damla yüzeyde (malç altı) ya da 10–15 cm
- Kanal tabanına 5 cm kum yatak; taş üstüne boru yatırılmaz
- Sinyal kablosu ana hat borusunun yanında, aynı kanalda; ekler su geçirmez kapsülle
- Boru üstü 15 cm dolgu sonra uyarı bandı; sonraki kazılarda hayat kurtarır
- Kilitli ek parçalar elle sıkılır; anahtar plastik dişi çatlatır
- Keskin dönüş yok; kangal boru geniş kavisle döner, dirsek azalır
- Pop-up başlık çim kotunda ve dik; esnek bağlantı (swing joint) ile
İki atlanamaz adım: yıka, sonra 6 bar · 30 dk
1 · Yıkama (flushing)
Lateral uçları açık, vanalar sırayla açılır; su berraklaşana kadar akıtılır. Sonra uçlar körlenir, başlıklar / damlatıcılar takılır. Atlanırsa ilk gün başlıklar tıkanır.
2 · Basınç testi
Hat yavaş doldurulur (hava tahliye açık), 6 bar'a çıkılır, 30 dk manometre izlenir. Düşüş varsa kaçak bulunur; zemin kapatılmaz. Tutanak imzalanır.
Manometre 0 bar. Testi başlatın.
Teslim günü: 13 madde
As-built: zemin kapandıktan sonra tek harita
- Boru güzergâhları ve çapları — sabit noktalara (bina köşesi, direk) bağlı ölçülerle
- Vana kutuları, her vananın zon numarası ve kontrolör istasyonu
- Kablo ekleri, kılavuz boru uçları, hava tahliye / boşaltma noktaları
- Zon tablosu: tip, başlık sayısı, debi, aylık süre, sulama günleri
- Program yedeği: kontrolör ayarlarının fotoğrafı / dışa aktarımı
- Fotoğraf albümü: kanal kapatılmadan önce her hattın fotoğrafı
Neden peyzaj mimarının işi?
Üç yıl sonra bahçeye pergola eklenecek; kazıcı nereden geçebilir? Bakım firması değişti; hangi vana hangi zon? As-built yoksa cevap: "kazıp bakalım."
Bakım takvimi: aylık · mevsimlik · yıllık
Her ay
Her mevsim geçişi
Her yıl
Sık yapılan 12 hata — beş kategori
Rotor + sprey aynı zonda
Debi ve yağış hızları 3–4 kat farklı; bir taraf çöl, diğer taraf bataklık.
Head-to-head'e uymamak
Aralık geniş → ortada kuru şerit. Müşteri "sistem çalışmıyor" der.
Kaynağı ölçmeden çizmek
Basınç / debi bilinmeden proje: sahada ya çalışmaz ya yetersiz. Baştan sorulmayan soru, sonda sökülmüş iş.
Yıkamadan kapatmak
Borudaki kum ve inşaat artığı başlıkları ve damla filtrelerini ilk çalıştırmada tıkar.
Basınç testi atlamak
Kaçak aylarca fark edilmez; zemini yeniden açmak pahalı ve güven kırıcı.
Kablo ekini bantla yapmak
Toprak nemiyle oksitlenir; zon çalışmaz, arıza yerini bulmak çok zor.
Başlığı gömülü bırakmak
Çok aşağıda çim pop-up'ı engeller; çok yukarıda biçme makinesi çarpar.
Fittingleri anahtarla sıkmak (ya da az sıkmak)
Kilitli ek parça elle tam oturur; anahtar dişi çatlatır. Az sıkılırsa ilk basınçta kaçırır. Üretici talimatını okuyun.
Ucuz, standartsız boru
İçme suyu / sulama onayı olmayan plastik UV ve kimyasala dayanmaz; birkaç sezonda çatlar. Tasarruf kısa sürede sıfırlanır.
Sezonu değiştirmeden aynı program
Yaz programı kışın devrede: su israfı ve kök çürümesi. Mevsim geçişinde güncelle ya da ET tabanlı kontrolör.
Gübre sonrası yıkamamak
Gübreleme bitince sistem temiz suyla çalışmaya devam etmeli; aksi halde vana ve damlatıcılarda birikir, tıkar.
Filtreyi hiç yıkamamak
Damla sisteminde giriş filtresi yıkanmazsa debi yıllar içinde yarıya düşer. Gerçek neden 10 dakikalık bir işlem.
Ortak nokta
12 hatanın hiçbiri "pahalı malzeme" ile çözülmez. Hepsi bilgi + kontrol + tutanak ile çözülür.
Hızlı quiz — soru 1 / 5
Peyzaj projesine eklenecek sulama paftası: sekiz çıktı
Hidrozon planı
Bitki grupları su ihtiyacına göre; alan tipleri, m²
Su kaynağı raporu
Ölçülen basınç, debi, kalite; tasarım debisi
Başlık yerleşimi
Tip, meme, açı; head-to-head; zon numaraları
Boru güzergâhı & çaplar
Ana hat, lateral, kritik vana; hız kontrolü
Vana / manifold & kablo
Kutu konumları, istasyon no, kablo kesiti
Kılavuz boru planı
Sert zemin paftasıyla çakıştırılmış; çap, uç kotları
Lejant & metraj
Malzeme listesi, semboller, ihale kalemleri
Zon & program tablosu
Zon × ay × dakika; sensör, kontrolör tipi
Teşekkürler.
Sorularınız?
Makina Mühendisi