Sulama sisteminin görünen kısmı başlıklardır; ömrünü belirleyen kısım ise toprağın altındadır. Boru seçiminde ve döşemesinde yapılan hata, yıllar sonra ve en pahalı biçimde ortaya çıkar — zemini yeniden açarak.
PN nedir?
Borular üzerindeki PN ibaresi (Pressure Nominal), borunun 20 °C’de sürekli olarak taşıyabileceği çalışma basıncını bar cinsinden gösterir. PN10 bir boru, 10 bar sürekli basınca dayanacak şekilde üretilmiştir.
PN değeri, boru çapı ile et kalınlığı arasındaki orandan gelir. Aynı anma çapına sahip iki borudan yüksek PN’li olanın cidarı daha kalın, iç çapı daha dardır. Bu, hidrolik hesabı doğrudan etkiler:
Ø32 PN10 ile Ø32 PN16 aynı dış çapa sahiptir ama iç çapları farklıdır. Hesabı anma çapıyla yaparsanız, sürtünme kaybını sistematik olarak eksik hesaplarsınız.
Bu yüzden proje hesaplarında iç çap kullanılır ve seçilen basınç sınıfı malzeme listesine yazılır.
Sıcaklık etkisi
PN değeri 20 °C referansıyla verilir. Sıcaklık arttıkça plastiğin taşıma kapasitesi düşer. Yer üstünde, güneş altında kalan hatlarda bu düşüş dikkate alınmalıdır — özellikle yaz aylarında boru yüzey sıcaklığı hava sıcaklığının belirgin biçimde üzerine çıkar.
Nerede hangi boru?
Peyzaj sulamasında yaygın kullanılan iki malzeme grubu var:
PE (polietilen) — özellikle HDPE PE100
- Kangal hâlinde gelir, esnektir; kavisli güzergâhlarda ek parça gerekmez
- Ek yerleri kaplin, kilitli ek parça veya elektrofüzyonla yapılır
- Darbeye ve donma-çözülme çevrimlerine dayanıklıdır
- Ana hatlarda ve lateral dağıtımda tercih edilir
PVC
- Boy hâlinde gelir, rijittir
- Ek yerleri solvent kaynakla (yapıştırma) yapılır
- Düz uzun güzergâhlarda ekonomiktir
- UV’ye açık kaldığında zamanla kırılganlaşır
Seçim genellikle güzergâhın geometrisine ve ekip alışkanlığına göre yapılır. Kritik olan malzemenin cinsi değil, sulama veya içme suyu onaylı standart bir ürün olmasıdır.
Ucuz boru en pahalı karardır
Standart dışı plastik borular UV’ye ve kimyasallara dayanıksız olabilir. Birkaç sezon içinde çatlar, ek parçalar üzerinde tutunamaz hâle gelir. Kısa vadede kazanılan malzeme farkı, tek bir kazı işçiliğiyle fazlasıyla geri ödenir.
Boru üzerinde şu bilgiler basılı olmalıdır: üretici, malzeme cinsi (örn. PE100), anma çapı, basınç sınıfı, üretim standardı ve üretim tarihi. Bu işaretlemeleri taşımayan ürünü projeye almayın.
Ek parçalar: en sık yapılan montaj hatası
Kilitli ek parçalar el gücüyle tam oturur. Anahtar veya pense kullanılırsa plastik dişler çatlar — çatlak ilk anda görünmez, birkaç ay sonra sızdırmaya başlar. Az sıkılırsa zaten ilk basınçta kaçırır.
Solvent kaynakta ise sıra önemlidir: yüzey temiz ve kuru olmalı, temizleyici uygulanmalı, yapıştırıcı homojen sürülmeli, parça oturtulup kürlenme süresi beklenmelidir. Islak yüzeye yapılan yapıştırma tutmaz.
Her ürünün montaj talimatı bir kez okunmalı ve sadece o ürün için geçerli yöntem uygulanmalıdır. Genelleme yapmayın.
Döşeme derinliği
Boru derinliği keyfi değildir:
| Hat | Minimum derinlik |
|---|---|
| Ana hat | 40 – 60 cm |
| Lateral hatlar | 20 – 30 cm |
Sığ döşenen boru, kış donlarında ve bahçe çalışmalarında (bellemek, ağaç dikmek, kazık çakmak) doğrudan hasar görür. Don riski yüksek bölgelerde derinlik artırılır.
Kum yatağı
Boru döşenmeden önce kanal tabanına yaklaşık 5 cm temiz kum serilmelidir. Boru taşlı veya sert zemine doğrudan yatırılmaz. Kum yatağı, üstteki dolgu yükünü boru çevresine dengeli dağıtır ve tek noktadan gelen bası gerilmesini önler.
Uyarı bandı
Dolgu sırasında iş makinesinin boruya çarpmaması gerekir. Dolgunun üzerine kırmızı-beyaz uyarı bandı serilir; bu bant, yıllar sonra yapılacak kazılarda boruyu kurtarır.
Kılavuz boru
Yol, beton ve sert zemin altlarındaki geçişler için önceden kılavuz (manşon) boru döşenmelidir. Bu adım atlanırsa, ileride tek bir hat revizyonu için beton kırmak gerekir.
Hatları yıkamadan kapatmayın
Kazı sırasında boru içine kaçınılmaz olarak kum, taş ve inşaat artığı girer. Hatlar toprakla örtülmeden önce su verilerek yıkanmalıdır — lateral uçları açık bırakılır, yıkama suyu berraklaşana kadar akıtılır, ardından lateraller körlenip damlatıcılar ve başlıklar takılır.
Bu adım atlanırsa ilk çalıştırmada başlıklar ve damlatıcı filtreleri tıkanır. Sonuç yine aynı: zemini yeniden açmak.
Basınç testi: 6 bar, 30 dakika
Hatlar toprak altına gömülmeden önce en az 6 bar basınçta, en az 30 dakika sızdırmazlık testi yapılmalıdır. Manometre değeri süre boyunca izlenir; düşüş varsa kaçak noktası bulunup zemin kapatılmadan giderilir.
Bu testin atlanması, sulama işlerinde en pahalı sonuca yol açan ihmaldir. Kaçak aylarca fark edilmez; su faturasında görünür, zeminde çökme yapar ve nihayetinde kazı ekibi yeniden çağrılır.
Sistemi ilk kez suya doldururken vanalar yavaş açılmalıdır. Ani açma boruda su darbesi oluşturur ve bağlantıları söker. Yüksek noktalarda hava tahliyesi yapılmadan sistemi tam basınca getirmek boru patlamasına yol açabilir.
Sinyal kablosu
Solenoid vana kabloları ana hat borusuyla aynı kanaldan geçirilir. Kablo ekleri mutlaka su geçirmez soket veya jelatin kapsülle yapılmalıdır.
Standart elektrik bandıyla yapılan ekler toprak nemiyle zamanla okside olur. Sonuç, aylar sonra çalışmayan bir zon ve toprak altında yerini kimsenin bilmediği bir arızadır. Bu arızayı bulmak, baştan doğru ek yapmaktan kat kat pahalıdır.
As-built plan
Vana kutuları, ek noktaları, kablo ekleri ve kılavuz boru geçişlerinin gerçek konumları ölçülerek plana işlenmelidir. Bu plan olmadan ileride çıkan arızada zemin rastgele açılır.
As-built, projenin son teslim kalemidir; garanti belgeleri ve kataloglarla birlikte müşteriye tutanakla teslim edilir.
Kontrol listesi
Boru işi biterken şunlar tamamlanmış olmalı:
- Boru cinsi ve PN sınıfı projeye uygun, ürün işaretlemeleri mevcut
- Ana hat 40–60 cm, lateral 20–30 cm derinlikte
- Kanal tabanında 5 cm kum yatağı
- Sert zemin geçişlerinde kılavuz boru
- Sinyal kablosu aynı kanalda, ekleri su geçirmez
- Hatlar yıkanmış, lateraller körlenmiş
- 6 bar / 30 dk basınç testi yapılmış ve kayıt altına alınmış
- Dolgu üzerinde uyarı bandı
- As-built plan işlenmiş
Bu listenin tamamı, saha kontrol listesi PDF’imizde daha ayrıntılı hâliyle bulunuyor.